احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
165
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
دوشنبه 26 آوريل 1915 امروز صبح پرنس دورويس وزيرمختار آلمان و كنت لگتتى وزيرمختار اطريش با همراهان از قم حركت كرده ساعت پنج بعد از ظهر بتهران رسيدند از دروازه حضرت عبد العظيم تا ميدان توپخانه و خيابان علاء الدوله جمعيت كثيرى منتظر ورود آنها بودند و احساسات كمنظيرى بروز ميدادند . فرياد زندهباد وزراى مختار در فضاى پايتخت طنينانداز بود . بقدرى گل روى سر وزيرمختار آلمان ريخته بودند كه نميتوانست سر بلند كند . صداى مردهباد روس و انگليس هم تكتك به گوش ميرسيد . و يكى از محصلين مدرسه آلمانى شعار عمومى آلمانها را كه از ابتداى جنگ بر سر زبانها افتاده و روى لبه كلاهخود سربازان آلمان در جبهه فرانسه و روى نارنجكها مينوشتند بصداى بلند تكرار كرد : خدا مجازات دهد انگلستان را . Gott Strafe England در خيابان برق هنگاميكه يكنفر سيد معمم روى بلندى رفته نعره كشيد پاينده باد اعليحضرت ويلهلم امپراطور اسلامپناه مردم از شدت شوق و ذوق بگريه افتاده بودند . پرنس رويس وزيرمختار آلمان مسيو ويلهلم ليتن قونسول آلمان مقيم تبريز كه از طرف سپاهيان روس مورد تعقيب قرار گرفته و با خانمش در قونسولگرى آمريكا تحصن اختيار كرده و از آنجا به خاك بين النهرين فرار كرده بود در بغداد با پرنس رويس و با كنت لگتتى وزيرمختار اطريش و كلنل هلر اتاشه ميليتر اطريش تلاقى نموده و در معيت آنها روز 31 مارس 1915 از بغداد به طرف ايران عزيمت كرد . ويلهلم ليتن شرح مسافرت بين سرپل و تهران را به ترتيب ذيل يادداشت نموده است : « روز جمعه نهم آوريل 1915 ساعت 7 و نيم صبح از سرپل پياده حركت كرديم و از پاطاق گذشته ساعت ده بقريه پاطاق رسيديم - اين همان تنگهء است كه دروازه آسيا محسوب است - از اين راه سيروس در سال 538 قبل از ميلاد براى فتح بابل قشونكشى كرده و داريوش نيز در سال 520 قبل از ميلاد باز از همين راه قشون ببابل فرستاد از اين راه اسكندر نيز در سال 331 قبل از ميلاد استفاده كرده و بعد هم مارشال فن در گلدس در دسامبر 1915 از اين تنگه عبور كرده ( در اين قسمت در كتاب « دروازه آسيا » تاليف ارنست هرسفلد چاپ ديتريش ريمربرلن شرح مفصلى ذكر شده است ) از اينجا مجددا سوار درشكه شديم و ساعت دوازده و نيم به سرخه ديزه رسيديم . شنبه دهم اپريل ساعت هفت و نيم صبح از سرخ ديزه حركت و ساعت دوازده و نيم بكرند رسيديم - شهر بسيار كوچكى كه بواسطه قفلسازى و فولادسازى ظريفش معروف شده است - در اين شهر احتشام الملك فرماندار و پسرش سردار افخم را ملاقات كرديم . روز بعد ساعت هشت و ربع صبح از كرند حركت و ساعت دو بعد از ظهر بهارونآباد رسيديم هارونآباد جزو خاك كلهر است و محمود خان فتح السلطان كلانتر بديدن ما آمد .